Według najaktualniejszych przewidywań firmy Bell Flavors and Fragrances na rok 2011 jaśmin znajduje się na pierwszym miejscu listy najbardziej popularnych trendów zapachowych. Spowodowane jest to jego bogato wykończonym, świeżym, silnym, słodkim i ciepłym zapachem, który determinuje takie właściwości, w które żaden inny kwiat w takim stopniu nie obfituje. Zapach jaśminu już od lat dwudziestych XX wieku odgrywa wiodącą rolę w perfumerii, kiedy to m.in. Jean Patou wykreował najdroższy wtedy zapach świata Joy skomponowany z jaśminu oraz róży. Zapach jaśminu doskonale łączy się z większością innych kwiatów i jest cennym składnikiem wielu kompozycji perfumeryjnych, takich jak Pleasure, Diorella, Sensi, J’adore, Arpeage.

Ekstrakt jaśminu
    Klasyczny ekstrakt z kwiatów tego pnącza zawiera ponad 250 różnorodnych substancji. Występują w nim związki terpenowe i karbonylowe, alkohole, fenole, estry i laktony, a także związki azotowe oraz różne chemiczne kombinacje tych substancji. Wszystkie wywierają cząstkowy wpływ na ostateczne właściwości zapachowe ekstraktu. Końcowy zapach wyciągu ulega zmianom w zależności od gatunku jaśminu, z jakiego został otrzymany oraz od warunków uprawy, zbiorów i sposobu ekstrakcji.
    Najpopularniejsza metoda otrzymywania ekstraktu jaśminu to produkcja konkretu (70-80% światowej ilości otrzymywane jest tą metodą w Egipcie i Indiach) na drodze ekstrakcji świeżych kwiatów niepolarnym heksanem. Konkrety, ponieważ zwykle zawierają znaczne ilości wosków i substancji barwnych, poddawane są dalszej ekstrakcji alkoholem w celu otrzymania odpowiedniego absolutu. Absolut jaśminu to żółta lub miodowo-brunatna, lepka ciecz. Jeden kg absolutu otrzymuje się z około 1000 kg kwiatów.
    Drugą tradycyjną metodą jest „enfleurage”– proces polegający na wykorzystaniu tłuszczów stałych do absorpcji lotnych, zapachowych składników zawartych w ręcznie zbieranych kwiatach. Tłuszcze nasycone tymi substancjami poddawane są procesowi „lavage”, czyli ekstrakcji alkoholem w celu otrzymania absolutu. Obecnie metodą tą otrzymuje się już tylko niewielkie ilości absolutu.

Zapach jaśminu doskonale komponuje się z innymi kwiatami i jest cennym składnikiem wielu perfum.

Różnorodność jaśminu
    Pod nazwą jaśminu kryje się ponad 200 gatunków zimozielonych krzewów z rodziny Oleaceae. Rośliny te charakteryzują się wonnymi kwiatami zwykle o białych płatkach korony. Nie wszystkie gatunki posiadają jednakowo cenne walory zapachowe. Występują one w warunkach naturalnych, głównie w tropikalnych rejonach Azji (Indie, Iran, Chiny), Afryki (Egipt, Maroko) i Australii, a wybrane gatunki uprawiane są również w Europie, szczególnie w rejonach śródziemnomorskich. Obecnie, w jaśminowych kompozycjach zapachowych wykorzystywane są niemal wyłącznie ekstrakty z kwiatów odmiany J.officinale var. grandiflorum oraz J.sambac. Absoluty tych gatunków zostały już wnikliwie przeanalizowane, podczas gdy inne, m.in. takie, jak J.auriculatum czy J.flexile znajdują zastosowanie w kosmetyce jedynie w niewielkim stopniu lub wcale.

Jasminum officinale var. grandiflorum
    W Europie głównie wielkokwiatowa odmiana J.grandiflorum (Egyptian jasmine, Indian jasmine, Catalonian jasmine, Italian jasmine) oraz jaśmin lekarski J.officinale (Common jasmine lub Poet’s jasmine) wykorzystywane są do produkcji absolutu jaśminowego. Jednakże najczęściej wyróżnia się typ J.officinale var. grandiflorum, który jest szeroko uprawiany, m.in. we francuskim Grasse. J.grandiflorum, aby przetrwać europejskie warunki klimatyczne, wymaga szczepienia na dzikim, mrozoodpornym gatunku J.officinale, który w XVII wieku został sprowadzony do Europy z Nepalu. Niektórzy botanicy różnicują te dwa gatunki, jednakże powszechnie uważa się, że J.grandiflorum jest odmianą J.officinale, a analiza uzyskanych z nich ekstraktów wskazuje na identyczność ich składu.

Jasminum sambac i Jasminum sambac sepale
    W Chinach i płd.-wsch. Azji ekstrakt jaśminowy jest otrzymywany głównie z gatunku J.sambac (Arabian jasmine, Chinese jasmine, Mallika). Ponadto, wonne, suszone kwiaty tego rodzaju jaśminu są tam wykorzystywane do produkcji znanej już od XVII wieku herbaty jaśminowej. J.sambac zawiera mniej octanu benzylu i Z-jasmonu niż J.grandiflorum. Odmiana ta charakteryzuje się również wyższym poziomem linalolu oraz indolu. J.sambac wykazuje bardziej zieloną, ziemistą i indolową nutę zapachową niż J.grandiflorum. Indol odpowiada tutaj za głęboki, surowy zapach z tzw. nutą zwierzęcą, jednak nie może on zdominować słodkiego, kwiatowego zapachu jaśminu. Ekstrakt J.sambac nie jest zbyt popularny w europejskiej perfumerii. Ciekawy jest absolut J.sambac sepale, który również jest czystym i naturalnym absolutem uzyskanym z pąków indyjskiego jaśminu J.sambac. Różnica pomiędzy jego klasycznym absolutem a absolutem sepale polega na tym, że ekstrakcja przeprowadzana jest z rana w ciągu co najwyżej kilku godzin od momentu zbioru, zanim pąki kwiatów zdołają rozkwitnąć i wytworzyć wysoki poziom indolu. Absolut sepale wykazuje wyższy poziom alkoholu benzylowego i linalolu, natomiast niższy poziom farnezenu oraz prawie brak indolu. W rezultacie absolut J.sambac sepale charakteryzuje się nutą bardziej zieloną, owocową, zbliżoną do kwiatów pomarańczy oraz dużo mniej indolowym zapachem niż klasyczny absolut J.sambac.

Jasminum auriculatum
    J.auriculatum jest intensywnie pachnącym kwiatem o silnym, bogatym zapachu typu gardenii. Wykorzystywany jest tylko w produkcji najwyższej jakości perfum i kosmetyków. Ekstrakt J.auriculatum, popularnie nazywany „chameli” albo „juhi”, doskonale komponuje się i tworzy unikalne blendy z zapachami orientalnymi, kwiatami irysa, róży indyjskiej czy absolutem osmanthusa. Tworzy piękne akordy zapachowe w kompozycjach z wanilią, ambroksanem, ambergrisem, styraksem czy szafranem. Charakterystyczne akordy zapachowe J.auriculatum w kompozycjach zapachowych ulegają drastycznym zmianom, kiedy zostanie on zastąpiony absolutem J.grandiflorum.

Jasminum flexile
Absolut J.flexile, popularnie zwany „nittymallige”, wykazuje niezwykle delikatny i czysty zapach z akordami kwiatowymi i owocowymi. Absolut ten tworzy delikatne kompozycje, między innymi z jasmonianem metylu, Hedione, Paradisone, mimozą, gardenią, magnolią czy olejkiem cedrowym. Skład chemiczny J.flexile, jak również J.auriculatum znacząco odbiega od składu absolutu J.grandiflorum. Analiza absolutu J.flexile wskazuje, że jego dominującym ilościowo komponentem jest salicylan benzylu. Podczas gdy ekstrakt J.grandiflorum w największej ilości zawiera octan benzylu. Wyniki analizy składu chemicznego potwierdzają, że zamiana absolutu J.grandiflorum na absolut J.flexile może warunkować powstanie całkowicie nowych, pięknych i dyfuzyjnych akordów zapachowych.

Ponad 200 gatunków krzewów z rodziny Oleaceae nazywanych jest potocznie „jaśminem”.

Porównanie składu wybranych gatunków jaśminu
    Braun i wsp. z Symrise ustalili i porównali skład chemiczny 4 indyjskich absolutów jaśminu: J.sambac, J.officinale var. grandiflorum, J.auriculatum oraz J.flexile (wykres 1). Analiza absolutu J.flexile wskazała, że głównymi składnikami są: linolan metylu (15,1%), salicylan benzylu (12,8%), benzoesan benzylu (10,8%), farnezol (9,8%), octan benzylu (7,6%), heksadekanian metylu (4,7%), linolenian metylu (3,6%). Absolut ten, w porównaniu z pozostałymi trzema produktami, charakteryzuje się bardzo niską zawartością indolu (0,1%) oraz wysokim poziomem linolanu metylu i salicylanu benzylu.

Wykres 1
    Dla absolutu J.auriculatum porównano dane uzyskane z Symrise oraz będące rezultatem badań przeprowadzonych przez Joulaina i Laurenta (Robertet S.A.) (wykres 2). Wyniki te wskazują na pewne podobieństwa, jednakże wykazano w ten sposób również istotne różnice pomiędzy tymi produktami (Symrise/Robertet): heksadekanian metylu (11,4/4,5%), Z-jasmon (8,2/13,2%), linolenian metylu (7,4/5,9%), indol (7,2/20%), E-fitol (3,0/6,4%), farnezol (1,3/9,0%), 2,3-epoksy skwalen (1,9/4,2%), skwalen (4,9/3,5%), δ-lakton jaśminu (2,4/2,7%) i nerolidol (1,2/1,9%). Ponadto w absolucie tym nie stwierdzono obecności octanu benzylu, podczas gdy ester ten jest głównym składnikiem absolutu J. grandiflorum.

Wykres 2
Analiza absolutu J.sambac wykazała, że główne komponenty to: farnezen (13,1%), alkohol benzylowy (10,7%), linalol (8,4%), octan benzylu (8,0%), antranilan metylu (7,6%), 1(10),5-germakradien-4-ol (5,7%), który także został zidentyfikowany w J.multiflorum i benzoesan 3-Z-heksenylu (5,3%) (wykres 3). Wykres 3 przedstawia również dane opublikowane przez Hellivana (Charabot) dotyczące indyjskich absolutów J.sambac i J.sambac sepale.

Wykres 3
    Natomiast w absolucie z J.officinale var. grandiflorum ilościowo dominują: octan benzylu (15,5%), 2,3-epoksy skwalen (11,7%), benzoesan benzylu (11,4%), fitol (10,9%), izofitol (8,0%) oraz octan E-fitylu (6,0%). Przedstawiono również skład indyjskiego i egipskiego absolutu J.officinale var. grandiflorum (wykres 4).

Wykres 4
    W przypadku intensywnie i słodko pachnącego J.multiflorum (J.pubescens) dla porównania przedstawiono dane uzyskane dla absolutu malezyjskiego oraz dane dla egipskiego olejku otrzymanego na drodze hydrodestylacji kwiatów tego gatunku (wykres 5).

Wykres 5
    Porównując uzyskane rezultaty w egipskim olejku potwierdzono obecność typowych dla jaśminu składników, takich jak: benzoesan benzylu, linalol, linolenian metylu i Z-jasmon, natomiast nie stwierdzono obecności octanu benzylu, alkoholu benzylowego, fitolu, izofitolu czy jasmonianu metylu. Wykazano ponadto wysoką, w porównaniu z innymi gatunkami, zawartość Z-jasmonu (8,4%), fenyloacetaldehydu (5,7%), E-nerolidolu (27,6%) oraz farnezenu (8,8%). Natomiast w absolucie J.multifl orum stwierdzono obecność zarówno octanu benzylu (7,4%), alkoholu benzylowego (4,7%), jasmonianu metylu (0,18%) oraz znacznie mniejsze ilości Z-jasmonu (0,07%) i E-nerolidolu (0,5%). Zawiera on również dużo więcej indolu (10,6%), natomiast fittol i izofitol również w nim nie występują.

    Analiza składu absolutów jaśminu wskazuje na wiele podobieństw, jak również pozwala zaobserwować znaczące różnice, zarówno jakościowe, jak i ilościowe, które w następstwie wpływają na wywoływane przez nie wrażenia zapachowe (tabela 1).

Inne gatunki jaśminu
    Nie sposób omówić i scharakteryzować wszystkich gatunków jaśminu, jednakże poza omówionymi wyróżnić można jeszcze kilka typów, które prezentują interesujące właściwości zapachowe. Należą do nich indyjski J.humile zwany włoskim jaśminem, który charakteryzuje się bogatym, ciepłym i słodkim zapachem. Dobrze łączy się on z olejkiem cytrusowym, różanym i sandałowym. J.azoricum, o charakterystycznym, zmysłowym zapachu, który w perfumerii wykorzystywany bywa jako składnik nuty głowy. J.polyanthum, nazywany różowym jaśminem, ze względu na fakt, że posiada różowe pąki, które przekształcają się w białe, silnie pachnące kwiaty. Wspomnieć należy również o odmianach żółtokwiatowych, kwitnących porą zimową, takich jak pochodzący z Chin J.nudiflorum, zwany zimowym jaśminem oraz J.mesnyi.

Literatura
1. www.cosmeticsandtoiletries.com/networking/news/company/
114578429.html (30.03.2011).
2. Salon i Elegancja – Kosmetik international. 2005, 8-9: 20-21.
3. Kurek A., Zaprutko L. Pol. J. Cosmet. 2004, 7: 140-153.
4. Holmes P. Int. J. Aromatherapy 1998, 8: 8-12.
5. Joulain D., Laurent R. Flavour Fragr. J. 1995, 10: 193-197.
6. Pragadheesh V.S., Yadav A., Chanotiya C.S., Rout P.K., Uniyal G.C. Nat. Prod. Commun. 2011, 6: 1333-1338.
7. Hellivan P-J. Perfumer&Flavorist (Ingredients) 2009, 34: 20-26.
8. Jirovetz L., Buchbauer G., Schweiger T., Denkova Z., Slavchev A., Stoyanova
A., Schmidt E., Geissler M. Nat. Prod. Commun. 2007, 2: 407-412.
9. Edris A.E., Chizzola R., Franz C. Eur. Food Res. Tech. 2008, 226: 621-626.
10. Braun N.A., Kohlenberg B., Sim S., Meier M., Hammerschmidt F-J. Nat.Prod. Commun. 2009, 4: 1239-1250.
11. Boix Camps A. Perfumer&Flavorist (Fragrance) 2009, 34: 20-26.
12. Malek S.N., Zakaria Z. Chem. Res. Commun. 1995, 3: 15-20.
13. Temraz A., Cioni P.L., Flamini G., Braca A. Nat. Prod. Commun. 2009, 4: 1729-1732.

Autorzy: dr Anna Pawełczyk, dr hab. Lucjusz Zaprutko, Katedra i Zakład Chemii Organicznej, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu

Artykuł został opublikowany w magazynie "Przemysł Kosmetyczny" nr 3/2011

Źródło fot.: www.sxc.hu

Galeria zdjęć