Przedmioty własności intelektualnej można zasadniczo podzielić na trzy kategorie:

• przedmioty własności przemysłowej, takie jak wynalazki, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, znaki towarowe i oznaczenia geograficzne;
• przedmioty prawa autorskiego, takie jak utwory literackie i artystyczne, na przykład powieści, wiersze, sztuki, filmy, utwory muzyczne, projekty architektoniczne, fotografie, rzeźby, obrazy i grafiki;
• inne wytwory umysłu stanowiące przedmioty praw pokrewnych prawa autorskiego, takie jak bazy danych, programy komputerowe, formaty telewizyjne i radiowe.

Wydaje się, iż z punktu widzenia prowadzenia działalności gospodarczej najbardziej istotne są przedmioty własności przemysłowej, ponieważ stanowią one istotne niematerialne składniki przedsiębiorstwa, których wartość wzrasta w dobie dynamicznego rozwoju gospodarki wolnorynkowej. Jednakże powiązanie tych przedmiotów z utworami prawa autorskiego jest nierozerwalne i niejednokrotnie przedmioty własności przemysłowej pokrywają się z utworami w rozumieniu prawa autorskiego. Dlatego też należy mieć je zawsze na uwadze, aby ciesząc się nabyciem prawa wyłącznego do korzystania, czy to z wzoru przemysłowego czy też znaku towarowego, nie naruszać cudzych praw autorskich.
Doniosłość problematyki związanej z ochroną własności przemysłowej w skali światowej i w rozumieniu, w jakim funkcjonuje do dzisiaj, dostrzeżono już w XIX w wyniku Rewolucji Przemysłowej. Po dziś dzień aktualna jest sformułowana w 1883 roku w „Konwencji Paryskiej” definicja własności przemysłowej stanowiąca, że: „Własność przemysłowa rozumiana jest w najszerszym znaczeniu i stosuje się nie tylko do przemysłu i handlu w ścisłym znaczeniu, ale również do przemysłów rolnych i wydobywczych oraz do wszystkich produktów wytworzonych lub naturalnych, jak na przykład: win, nasion, liści tytoniu, owoców, zwierząt, minerałów, wód mineralnych, piwa kwiatów, mąki.” Katalog przedmiotów uległ oczywiście rozszerzeniu i oprócz wyżej wymienionych za przedmioty własności przemysłowej uznawane są również topografie układów scalonych, know-how, czy też odmiany roślin.
Przedmioty własności przemysłowej możemy podzielić na dwie zasadnicze kategorie ze względu na funkcje, jakie pełnią w obrocie gospodarczym. Pierwsze z nich stanowią o postępie technicznym i nalaeżą do nich wynalazki i wzory użytkowe. Drugie mają na celu indywidualizację towarów, usług oraz przedsiębiorstw i stanowią je wzory przemysłowe, znaki towarowe oraz oznaczenia geograficzne.
Wszystkie ze wskazanych przedmiotów własności przemysłowej mogą być przedmiotem ochrony prawnej. Ochronę taką można uzyskać, bądź na drodze decyzji administracyjnej wydawanej przez krajowy lub regionalny organ własności przemysłowej, bądź też w sposób samoistny, na przykład przez używanie znaków towarowych lub przez udostępnienie do wiadomości publicznej wzorów przemysłowych. Należy jednakże zaznaczyć, że podczas gdy organy administracyjne udzielają praw wyłącznych, to nie są one zobowiązane do ich egzekwowania. To właściciel prawa wyłącznego - uprawniony z wynalazku, czy też właściciel prawa ochronnego na znak towarowy, wzór przemysłowy czy oznaczenie geograficzne - jest zawsze zobowiązany do podejmowania wszelkich działań mających na celu dochodzenie prawa w przypadku jego naruszenia.
Niniejszym pokrótce zostaną omówione wstępne zagadnienia dotyczące wybranych przedmiotów własności przemysłowej i ich ochrony. W kolejnych naszych artykułach postaramy się bardziej szczegółowo przybliżyć problematykę związaną z poszczególnymi przedmiotami własności przemysłowej, a zwłaszcza z uzyskiwaniem praw oraz z wynikającymi z nich uprawnieniami jak i konsekwencjami dla osób trzecich.

Wynalazki
Zarówno prawo polskie jak i porozumienia międzynarodowe nie definiują pojęcia wynalazku. Na ogół za wynalazek uważane jest techniczne rozwiązanie problemu z dowolnej dziedziny. Przepisy określają natomiast kryteria, jakie wynalazek musi spełnić, aby mógł uzyskać ochronę patentową. Patenty są udzielane na rozwiązania o charakterze technicznym, które są nowe, posiadają poziom wynalazczy i nadają się do przemysłowego stosowania.

Nie na wszystkie rozwiązania spełniające nawet kryteria nowości i nieoczywistości można jednak uzyskać ochronę patentową. Patentów nie udziela się przykładowo na odkrycia i teorie naukowe, wytwory o charakterze jedynie estetycznym, plany, zasady i metody dotyczące działalności umysłowej lub gospodarczej oraz gier, wytwory, których niemożliwość wykorzystania może być wykazana w świetle powszechnie przyjętych i uznanych zasad nauki, programy komputerowe, sposoby przedstawiania informacji, sposoby leczenia, ciało ludzkie oraz zwykłe odkrycie jednego z jego elementów, sposoby klonowania ludzi, sposoby modyfikacji tożsamości genetycznej linii zarodkowej człowieka, stosowanie embrionów ludzkich do celów przemysłowych lub handlowych, sposoby modyfikacji tożsamości genetycznej zwierząt, które mogą powodować u nich cierpienia, nie przynosząc żadnych istotnych korzyści medycznych.

Patenty stanowią istotny element gospodarki opartej na innowacji. Celem ich udzielania jest nagrodzenie twórcy, za wkład wynalazczy i nakłady poniesione przy opracowywaniu rozwiązania przyczyniającego się do postępu technicznego. Jednocześnie są one cennym źródłem informacji technicznej.

Patenty gwarantują ich właścicielowi ograniczony czasowo i terytorialnie monopol na rozporządzanie wynalazkiem, np. wyłączne prawo do komercyjnego (zarobkowego i zawodowego) korzystania z wynalazku, w tym udzielanie licencji, w zamian za jego udostępnienie do wiadomości publicznej. Są udzielane zasadniczo na okres 20 lat.

Na terytorium Polskim ochronę patentową można uzyskać zarówno w procedurze krajowej w postępowaniu przez Urzędem Patentowym RP, jak też w procedurze regionalnej przed Europejskim Urzędem Patentowym. Możliwe jest także uzyskanie ochrony patentowej w dowolnym innym państwie, np. korzystając z procedury międzynarodowej PCT (tj. Układu o Współpracy Patentowej) lub Konwencji Monachijskiej.

Niektóre użyteczne rozwiązania techniczne, dotyczące kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci, mogą być chronione, jako wzory użytkowe, nazywane powszechnie małymi wynalazkami. Ochrona wzoru użytkowego jest udzielana przez Urząd Patentowy RP na okres 10 lat.

Wzory przemysłowe
Interesujący z punktu widzenia polskiego przedsiębiorcy przedmiot własności przemysłowej, ze względu na niskie koszty jego uzyskania i utrzymania ochrony oraz krótką procedurę rejestracji, stanowią wzory przemysłowe.
Ochrona taka dotyczy jedynie zewnętrznego wyglądu produktów. Oznacza to, że nie jest chroniony wytwór (towar) jako taki, a jedynie nowa i posiadająca indywidualny charakter postać tego wytworu lub jego części, nadana mu, w szczególności, przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, strukturę lub materiał wytworu oraz przez jego ornamentację. Należy podkreślić, że nie są objęte ochroną takie cechy wytworu, które muszą być odtworzone w dokładnej formie i wymiarach w celu umożliwienia mechanicznego połączenia go lub współdziałania z innym wytworem, bądź wynikają wyłącznie z jego funkcji technicznej. Wytwory takie mogą, ewentualnie, stanowić przedmiot omówionych powyżej patentu i prawa ochronnego na wzór użytkowy. Warto wspomnieć tu również o wprowadzeniu do polskiego prawa „klauzuli naprawczej” wyłączającej spod ochrony części zamienne wytworu, np. części samochodowe.
Ochronę na wzór przemysłowy można uzyskać w Polsce przez rejestrację w Urzędzie Patentowym RP lub przez rejestrację wzoru wspólnotowego w OHIM (Urzędzie Harmonizacji Rynku Wewnętrznego). Ochrona wzoru przemysłowego może trwać do 25 lat i daje uprawnionemu z prawa ochronnego na wzór przemysłowy analogiczne uprawnienia jak właścicielowi patentu. Możliwe jest także uzyskanie ochrony w różnych państwach, na przykład przy wykorzystaniu procedury Systemu Haskiego.
Inną istotną formą ochrony wzoru przemysłowego jest „niezarejestrowany wzór wspólnotowy” dający ochronę przed kopiowaniem przez trzy lata od momentu jego publicznego udostępnienia.

Znaki towarowe
Znak towarowy jest jednym z kilku najbardziej wartościowych majątkowych praw niematerialnych, jakie mogą przysługiwać przedsiębiorcy. Znaki towarowe służą do odróżniania towarów lub usług na rynku, m.in. poprzez identyfikację towaru lub usługi i informowanie (komunikowanie) o ich pochodzeniu, różnicach i jakości. Znak towarowy reklamuje także oznaczone nim towary lub usługi. Znak towarowy jest również użytecznym środkiem kształtowania wizerunku marketingowego przedsiębiorcy oraz metodą na budowanie reputacji marki produktu lub usługi.
Znakiem towarowym może być prawie każde oznaczenie przedstawione w sposób graficzny lub takie, które można w sposób graficzny wyrazić, jeżeli nadaje się do odróżniania w obrocie towarów jednego przedsiębiorstwa od tego samego rodzaju towarów innych przedsiębiorstw.
Przykładowo, znakiem towarowym może być wyraz (DIOR, JOOP!), slogan, rysunek lub ornament, kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna (w tym m.in. forma towaru np. szczególny kształt tabletki) lub opakowania (np. fantazyjny wygląd flakonu perfum), a także melodia lub inny sygnał dźwiękowy.
Znakiem towarowym nie może być natomiast oznaczenie niedystynktywne (to jest takie, które nie nadaje się do odróżniania w obrocie towarów, dla których zostały zgłoszone), opisowe (składające się wyłącznie z elementów mogących służyć w obrocie do wskazania, w szczególności, rodzaju towaru, jego pochodzenia, jakości, ilości, wartości, przeznaczenia, sposobu wytwarzania, składu, funkcji lub przydatności), a także wolne (czyli takie, które weszło do języka potocznego lub jest zwyczajowo używane w uczciwych i utrwalonych praktykach handlowych).
Podobnie ja w przypadku omówionych powyżej patentu i prawa ochronnego na wzór przemysłowy prawo ochronne na znak towarowy posiada określony zasięg terytorialny, może to być tzw. krajowy znak towarowy (zarejestrowany w Polsce), międzynarodowy znak towarowy (przykładowo ten sam znak, zarejestrowany w Polsce, w Chinach i w Argentynie) oraz tzw. wspólnotowy znak towarowy zarejestrowany i obowiązujący na terenie Unii Europejskiej. Prawo ochronne na znak towarowy trwa dziesięć lat, od daty dokonania zgłoszenia we właściwym organie i może być bez ograniczeń przedłużane na kolejne okresy dziesięcioletnie.
Krajowym organem, który przyjmuje oraz bada zgłoszenia dotyczące znaków towarowych, a także orzeka w sprawach udzielania praw ochronnych na znaki towarowe oraz prowadzi rejestr znaków towarowych, tak jak w przypadku wynalazków i wzorów jest Urząd Patentowy RP. Urząd Patentowy RP jest także instytucją, za pośrednictwem której przedsiębiorca mający siedzibę w Polsce może dokonać tzw. zgłoszenia międzynarodowego, umożliwiającego mu ubieganie się o prawo ochronne na znak towarowy, praktycznie na całym świecie, na podstawie przepisów Porozumienia i Protokołu Madryckiego. Do Systemu Madryckiego należą na dzień 1 lipca 2009 r., 84 państwa i organizacje międzynarodowe, w tym także Unia Europejska.
Od maja 2004 r., polscy przedsiębiorcy, którzy prowadzą działalność gospodarczą na terenie Unii Europejskiej, mogą także uzyskać prawo ochronne na wspólnotowy znak towarowy, poprzez dokonanie zgłoszenia w Urzędzie ds. Harmonizacji Rynku Wewnętrznego (Znaki Towarowe i Wzory - OHIM) z siedzibą w Alicante (Hiszpania). Prawo ochronne na wspólnotowy znak towarowy obowiązuje na terenie całej Unii Europejskiej.

Oznaczenia geograficzne
Kolejny przedmiot własności przemysłowej, który w ciągu ostatniej dekady stał się podmiotem rosnącego zainteresowania także wśród Polskich przedsiębiorców stanowią oznaczenia geograficzne obejmujące chronione oznaczenia geograficzne i chronione nazwy pochodzenia. Podobnie jak znaki towarowe oznaczenia te należą do kategorii oznaczeń wyróżniających i służą indywidualizacji towaru, wiążąc towar z konkretnym regionem lub miejscem jego pochodzenia.

W odróżnieniu do znaków towarowych oznaczenia te nie indywidualizują związku produktu z konkretnym przedsiębiorcą, ale stanowią formę ochrony interesów grup lokalnych producentów. O istocie ochrony oznaczeń geograficznych stanowi renoma danego regionu/obszaru, z którego towar pochodzi, bądź też pozytywne skojarzenia związane z połączeniem danego towaru z konkretnym miejscem jego pochodzenia.

Ochronę oznaczeń geograficznych można uzyskać bądź w procedurze Wspólnotowej w oparciu o Rozporządzenie Rady (WE) 510/2006 w sprawie ochrony oznaczeń geograficznych i nazw pochodzenia produktów rolnych i środków spożywczych na podstawie wniosku składanego do krajowego organu (Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi), bądź też w procedurze krajowej poprzez rejestrację oznaczenia dla nieobjętych wspólnotowym Rozporządzeniem produktów bezpośrednio w Urzędzie Patentowym RP w oparciu o regulacje zawarte w Ustawie Prawo Własności Przemysłowej.

Ochrona taka nie jest czasowo ograniczona, a przyznane prawo wygasa jedynie, gdy stwierdzone zostanie, że opatrywane danym oznaczeniem produkty nie spełniają wskazanych w specyfikacji tego oznaczenia gwarantowanych cech.

Podsumowanie
Wspomniane powyżej przedmioty prawa własności przemysłowej stanowią trwały i nieodłącznie towarzyszący nam element życia codziennego. We współczesnym świecie na każdym kroku korzystamy z produktów objętych bezpośrednią czy też pośrednią ochroną patentową, bądź stanowiących przedmiot prawa ochronnego na wzór przemysłowy. Każdego dnia zarówno w życiu prywatnym jak i zawodowym stykamy się z dziesiątkami, a niejednokrotnie setkami indywidualizujących produkt oznaczeń.

Wszystkie te przedmioty są szczególnie istotne dla przedsiębiorców, którzy prowadząc własną działalność gospodarczą są zobowiązani należycie chronić interes przedsiębiorstwa, w tym wszelkie stanowiące jego składową dobra niematerialne. Należy przy tym zaznaczyć, iż w odniesieniu do przedmiotów własności intelektualnej każdorazowo konieczne jest rozważenie, czy i jaką formę ochrony wybrać. Niezbędne jest przy tym uwzględnienie konkretnych warunków rynkowych obejmujących między innymi żywotność określonego produktu, czy też relację pomiędzy nakładami związanymi z uzyskaniem wybranej postaci ochrony, a przewidywanymi potencjalnymi zyskami.

Rynek produktów kosmetycznych, dla którego właściwe są wszelkie omówione powyżej przedmioty własności przemysłowej wydaje się być szczególnie wrażliwy na wskazane powyżej warunki. Dlatego też w serii kolejnych artykułów postaramy się bardziej szczegółowo przybliżyć każdy z omówionych pokrótce zagadnień, co mamy nadzieję stanie się pomocnym narzędziem dla tych wszystkich, którzy mając świadomość znaczenia ochrony własnych dóbr i ich wpływu na rzeczywistą wartość przedsiębiorstwa chcą umocnić swoją pozycję na rynku.

Siedem grzechów głównych wynalazcy

1. Wynalazek jest bardziej skomplikowany niż sedno problemu



2. Wynalazek nie jest zachowany w tajemnicy do momentu dokonania



3. Wynalazek nie jest nowy



4. Wynalazca nie przemyślał dogłębnie problemu



5. Nikt nie potrzebuje wynalazku



6. Wynalazek jest bezpieczniejszy, jeżeli jest zachowany w tajemnicy



7. Wynalazca ma nierealistyczne wyobrażenie co do wartości wynalazku




Agnieszka Żebrowska-Kucharzyk
Rzecznik Patentowy
Tomasz Rychlicki
Prawnik
Magdalena Tagowska
Rzecznik Patentowy
Patpol Sp. z o.o.