Do chętnie wykorzystywanych komponentów preparatów, przeznaczonych zarówno do pielęgnacji skóry, jak i włosów, należy wytwarzany przez pszczoły miód. Ten naturalny produkt stanowi nie tylko doskonały środek spożywczy, ale jest także cenionym surowcem sprzyjającym dbałości o urodę.

Miód
    W zależności od pochodzenia wyróżnia się trzy podstawowe grupy miodów: nektarowe, spadziowe i nektarowo-spadziowe. W poszczególnych ich rodzajach wykryto ponad 300 składników należących do różnych segmentów związków. W miodzie można znaleźć węglowodany, w tym łatwo przyswajane przez organizm cukry proste: glukozę i fruktozę. Stwierdzono w nim także obecność białek, a przede wszystkim albumin i globulin oraz wolnych aminokwasów, pośród których dominuje prolina.
    Własności biologiczne miodu uwarunkowane są jednak głównie obecnością witamin, mikroelementów, enzymów, kwasów organicznych. Zawartość tych związków jest różna i w dużym stopniu zależna od jego pochodzenia oraz obecności w nim pyłku kwiatowego i mleczka pszczelego. Do najczęściej występujących w miodzie witamin należą: witaminy z grupy B, w tym B1 - tiamina (0,004 μg/100 g), B2 - ryboflawina (0,025 μg/100 g), B5 – kwas pantotenowy (0,0055 μg/100 g), B6 – pirydoksyna (0,010 μg/100 g), B3 - kwas nikotynowy (0,110 μg/100 g). Ponadto stwierdzono w nim także obecność witamin H (0,066 μg/100 g) C, D i K oraz beta – karotenu.
    Surowiec ten stosowany w preparatach kosmetycznych usuwa złuszczony naskórek, działa oczyszczająco i leczniczo, szczególnie w przypadku skóry źle ukrwionej i o rozszerzonych porach. Cechuje się także właściwościami antybiotycznymi, przeciwzapalnymi, wykazuje działanie odkażające. Składnik ten znany jest także z właściwości nawilżających i wygładzających naskórek. Wykorzystywany w preparatach kosmetycznych podwyższa napięcie skóry, czyni ją miękką i gładką. Podobnie działa w przypadku włókna włosowego. Miód można spotkać pośród składników preparatów kosmetycznych przeznaczonych zarówno do pielęgnacji skóry, jak i włosów: kremów, balsamów, toników, maseczek, szamponów.

Mleko
    Kolejnym „spożywczym” składnikiem o dużej aktywności biologicznej, który wykorzystywany jest w kosmetyce jest mleko. Surowiec ten stanowi źródło wielu substancji biologicznie aktywnych: wysokowartościowych białek, kwasów tłuszczowych, w tym także tzw. niezbędnych, nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT), jak również witamin i to zarówno rozpuszczalnych w tłuszczach (A,D,E), jak i w wodzie (B1,B2, B6,B12,PP,C).
    Peptydy mleka ze względu na budowę, rolę biologiczną, jak i właściwości funkcjonalne można podzielić na kazeiny, białka serwatki oraz białka otoczki kuleczek tłuszczowych. Traktowane sumarycznie mają bardzo dużą wartość biologiczną, gdyż zawierają reszty większości niezbędnych dla człowieka aminokwasów. Praktyczne zastosowanie w kosmetyce znalazły: mleko w proszku, chude i tłuste, kompleks białek, kazeina. Układy te cechują się dużą funkcjonalnością zarówno w stosunku do skóry, jak i do włosów. Biorąc pod uwagę zwrotną resorbcję substancji pochodzących z przemiany materii naskórka, do których należą również aminokwasy, hydrolizaty mleka działają nawilżająco, odżywczo, wzmacniają właściwości ochronne naskórka, wygładzają zmarszczki. Surowce te znalazły zastosowanie zarówno w kremach, jak i w płynach kosmetycznych o działaniu typowo odżywczym oraz nawilżającym.
    Na uwagę zasługuje także pozyskiwany z mleka, śmietanki lub masła tłuszcz mleczny (Butter oil), zawierający w obsadzie ponad 40% kwasów nienasyconych, w tym około 4% kwasu oleopalmitynowego. Tłuszcz ten łatwo rozprowadza się po stosowanych powierzchniach, jest dobrze absorbowany przez skórę. Zaliczany jest do układów stosunkowo mało tłustych. Stosowany w preparatach kosmetycznych wpływa korzystnie na nawilżenie skóry, zmiękcza ją, działa w stosunku do niej ochronnie, w tym również zabezpiecza ją przed działaniem promieni słonecznych. Może być cenionym składnikiem zarówno preparatów pielęgnacyjnych, promieniochronnych, jak i kosmetyków kolorowych.

Drożdże
    W recepturach preparatów kosmetycznych znaleźć można również drożdże. Surowce te w suchej masie zawierają do 60% białek stanowiących cenne źródło większości aminokwasów: waliny, tyrozyny,  tryptofanu, treoniny, fenyloalaniny, metioniny, lizyny, leucyny, izoleucyny, histydyny, cystyny, argininy, alaniny, kwasu asparaginowego. Istotnymi ich komponentami są węglowodany (25-35%) oraz tłuszcze (4-7%). Pośród ich składników można również znaleźć związki mineralne (6-9%), głównie fosfor, wapń, potas, sód, siarkę, magnez, żelazo i cynk. Są tam także ergosterol, czyli prowitamina witaminy D oraz witaminy z grupy B, w tym kwas pantotenowy  (~200 μg/g), pirydoksyna (~60 μg/g), ryboflawina (~50 μg/g), tiamina (~6 μg/g), a także enzymy: maltaza, laktaza, inwertaza, amylaza, fosfataza, oksydazy.
Ze względu na skład drożdżom przypisuje się właściwości odmładzające. Obecność organicznie związanej siarki powoduje, że znajdują one także zastosowanie w przypadku trądziku i łojotokowego zapalenia skóry.
    Spośród surowców spożywczych chętnie wykorzystywanych w recepturach preparatów kosmetycznych na uwagę zasługują takie układy, jak: kawa, herbata, kakao, a także wydzielone z nich składniki aktywne.

Kawa
    W recepturach produktów kosmetycznych coraz częściej można spotkać komponenty pozyskiwane na bazie kawy, czyli owoców drzewa kawowego (Semen coffea). Za jego ojczyznę uważana jest Abisynia (dzisiejsza Etiopia), gdzie znane jest ono od X wieku. Nazwa kawa wywodzi się z języka arabskiego, w którym określenie quahwa oznacza odpędzający sen i kojarzone jest z takim działaniem owoców drzewa Semen coffea. To właśnie z powodu tego działania najpierw sporadycznie, a następnie zaczęto używać tej nazwy odnosząc ją zarówno do brunatnych owoców drzewa kawowego, jak i napoju z nich otrzymywanego.
    Jak powszechnie wiadomo, kawa wywiera znaczący wpływ na organizm ludzki, szczególnie na układy: nerwowy i krążenia. Składnikiem odpowiedzialnym za to działanie jest znajdująca się w ziarnie kawowym – kofeina. Związek ten, podobnie jak i inne towarzyszące mu alkaloidy purynowe:teofilina i teobromina, zwiększa wydzielanie neuromediatorów, takich jak: serotonina, adrenalina, norepinefryna. Dzięki ich obecności kawa poprawia ukrwienie mózgu,  usuwa zmęczenie, wzmaga koncentrację, pobudza trawienie.

Zielona kofeina
    W kosmetyce znalazły zastosowanie zarówno bogate w kofeinę ekstrakty zielonych ziaren kawy, jak i czysty związek wyizolowany z surowca roślinnego. Ze względu na swoje właściwości kofeina wykorzystywana jest między innymi w preparatach antycelulitowych. Ważnym zadaniem tego  typu kosmetyków jest stymulacja rozkładu tłuszczów, związków, które stanowią dla człowieka główne źródło energii. Ponieważ ich metabolizm jest ściśle uzależniony od zachodzącego w komórkach procesu glikolizy (rozkładu cukrów), od dawna już wiadomo, że dieta bogata w cukry powoduje przyspieszenie ich syntezy. Nadmiar wytwarzanych tłuszczów jest magazynowany jako rezerwa energii w komórkach, co powoduje ich powiększenie. Adypocyty, czyli rozrośnięte komórki tłuszczowe mogą uciskać naczynia limfatyczne i krwionośne, zaburzając proces krążenia. Zakłócenia te prowadzą do degeneracji tkanki, której efektem są pojawiające się na skórze charakterystyczne nierówności i pofałdowania. W zaawansowanym stadium można je wyraźnie zobaczyć na skórze ud, pośladków, biodrach. Problem skutecznej eliminacji tłuszczów z adypocytów stanowi jeden z ważniejszych kierunków badań wielu laboratoriów farmaceutycznych i kosmetycznych na świecie. Obecnie wiadomo już, że w dużej mierze zależy on między innymi od funkcjonowania dwóch typów receptorów zlokalizowanych na komórkach tłuszczowych. Pierwsze z nich tzw. alfa przyczyniają się do powiększania objętości komórek tłuszczowych, podczas gdy drugie (beta) pobudzają rozkład tłuszczów i zmniejszają ich rozmiar
    Efektywnymi związkami preparatów antycelulitowych są alkaloidy purynowe, głównie kofeina, która poprzez blokowanie receptorów alfa, nie tylko zapobiega nadmiernemu gromadzeniu tłuszczów, ale także intensyfikuje pracę układu odwrotnego, przyspieszającego proces lipolizy.
    Prowadzone badania wykazały, że cechuje się ona również zdolnością blokowania fosfodiesteraz, enzymów przyczyniających się do gromadzenia tłuszczów. Najważniejszym regulatorem odpowiadającym w organizmie za eliminację tłuszczu i gromadzenie białek jest cykliczny adenozynomonofosforan (cAMP). Związek ten intensyfikuje rozpad tłuszczu w komórkach tłuszczowych i zapewnia jego eksport do mięśni, w których przyspiesza proces spalania, przebiegający z wyzwoleniem energii użytecznej i termicznej. Związek ten należy jednak do układów wyjątkowo niestabilnych, bardzo szybko ulegających rozkładowi, co ogranicza jego efektywność. Z tego też powodu od lat prowadzone są badania mające na celu znalezienie substancji zwiększających zawartość cAMP we wnętrzu komórek.
    Do związków charakteryzujących się tego typu działaniem należy między innymi kofeina, która dezaktywuje adenozynę obniżającą jego zawartość, a także spowalnia proces rozpadu cAMP, a w konsekwencji prowadzi do wzmocnienia i wydłużenia między innymi jego aktywności lipolitycznej. Oprócz kofeiny istotnymi składnikami ekstraktu ziarna kawowego są również związki polifenolowe, których najważniejszym przedstawicielem jest kwas chlorogenowy. Prowadzone badania in vitro dotyczące fenoli roślinnych jednoznacznie potwierdzają ich aktywność antyoksydacyjną związaną między innymi ze zdolnością do neutralizowania wolnych rodników. Z tego też powodu  związki te stanowią efektywną ochronę przeciwrodnikową dla lipidów, białek, a także komórkowego DNA. Zaliczany do ich segmentu kwas chlorogenowy jest ponadto efektywnym środkiem kompleksującym jony żelaza, których ilość zwiększa się pod wpływem działania promieni słonecznych. Systemy te sprzyjają zaś generowaniu wolnych rodników, które odgrywają istotną rolę w procesie fotostarzenia skóry. Kwas chlorogenowy, kompleksując jony żelaza, zapobiega tworzeniu rodników hydroksylowych, dzięki czemu efektywnie ogranicza proces peroksydacji lipidów i protein. Zapobiega także uszkodzeniom DNA zachodzącym pod wpływem światła słonecznego. Kwas ten ma także zdolność wiązania innych metali oraz opóźnia w organizmie proces rozkładu witaminy C.
    Kofeina wykazuje działanie detoksykujące, antystresowe, rozjaśniające skórę. Cechuje się właściwościami przeciwzapalnymi i przeciwbakteryjnymi. Z tych powodów, oprócz kosmetyków antycellulitowych, chętnie jest wykorzystywana w recepturach preparatów do pielęgnacji oczu, gdzie zmniejsza obrzęki oraz rozjaśnia cienie.
    Ekstrakty kawy znajdują także zastosowanie w wyrobach anti-aging, przeciwsłonecznych, przeznaczonych do skóry wrażliwej, skłonnej do podrażnień.

Herbata
    W kosmetykach coraz częściej pojawiają się również wyciągi z herbaty i to zarówno zielonej, jak i białej. Oba te układy pozyskiwane są z liści tej samej rośliny (Camellia theifera), różnią się natomiast sposobem  pozyskiwania, jak i procesem przerobu surowca roślinnego. W przypadku herbaty zielonej zbiory prowadzone są kilka razy w roku. Herbata biała to najcenniejsze młode pączki krzewu herbacianego zbierane tylko raz w roku, wiosną. Oba wymienione surowce obfitują w polifenole, które zapewniają im silne działanie antyoksydacyjne. Wzmacniają one system odpornościowy oraz chronią komórki skóry przed wolnymi rodnikami powstającymi pod wpływem promieni słonecznych oraz szkodliwych czynników środowiskowych.
    Pozyskiwane dla kosmetyki ekstrakty herbaty mają działanie nawilżające, przeciwzapalne, napinające i poprawiające elastyczność skóry. Z powodu tych właściwości chętnie wprowadzane są one do receptur toników, mleczek, kremów, maseczek, balsamów i innych kosmetyków przeznaczonych do jej pielęgnacji. Ze względu na efekty przeciwstarzeniowe, poprawiające funkcjonowanie i wygląd skóry, można je spotkać także w produktach przeciwzmarszczkowych.
    W ich skład wchodzi również kofeina, która w tym wypadku nosi nazwę teiny, stąd też nie dziwi wykorzystanie ekstraktów herbaty w kosmetykach ujędrniających oraz wspomagających odchudzanie.
    Herbata, ze względu na działanie kojące, bakteriobójcze, wykorzystywana jest w przypadku preparatów łagodzących stany zapalne, a także innych podrażnień skóry. Ze względu na zdolność stymulacji syntezy melaniny stosuje się ją w kosmetykach samoopalających.
    Herbata jest również środkiem wzmacniającym cebulki włosów, zapobiegającym ich wypadaniu oraz łupieżowi. Napar herbaty zmieszany z henną nadaje włosom piękną, złocistą barwę. Kompresy z jej naparu łagodzą stany zapalne po oparzeniach słonecznych. Lekko pogniecione listki herbaty są dość popularnym sposobem łagodzenia świądu i obrzęku po ukąszeniach owadów.

Ziarno kakaowe
    Coraz częściej w recepturach preparatów kosmetycznych pojawiają się także ekstrakty ziarna kakaowego (Theobroma cacao). Ziarna kakaowca zawierają cały szereg substancji korzystnie wpływających na nasz organizm. Już sama nazwa, którą nadano pod koniec XVII wieku, a która wywodzi się ze zlepku słów Theos – Bóg i broma – pożywienie, czyli pożywienie bogów  świadczy o tym, że od wieków ziarno kakaowe traktowano jak coś wyjątkowego. Surowiec ten jest układem zawierającym około 600 różnorodnych substancji, z których najważniejsze to: naturalne składniki psychoaktywne – β-fenyloetyloamina, tryptofan, anandamid, nawilżające i detoksykujące - kofeina i teobromina oraz antyoksydacyjne i ochronne w stosunku do komórek skóry - polifenole. Surowiec ten zawiera także ważne związki mineralne, a szczególnie magnez wpływający na nasz organizm antystresowo. Wyroby na bazie ekstraktów kakao mają właściwości silnie nawilżające, przeciwutleniające, tonizujące, ujędrniające.Drenują i pobudzają metabolizm komórkowy, regenerują, koją. Przeznaczone są do pielęgnacji skóry zmęczonej, szarej, zestresowanej.
    Od dawna praktyczne zastosowanie w kosmetyce znajduje także tłuszcz pozyskiwany w procesie technologicznym przerobu ziarna kakaowego, tzw. olej lub masło kakaowe Jest to ciało stałe, kruche, jasnożółte o przyjemnym, charakterystycznym zapachu kakao. Tłuszcz ten wykazuje wyraźny polimorfizm i bez dostępu powietrza jest bardzo trwały. Zawiera on w glicerydy kwasów: stearynowego, palmitynowego, oleinowego, linolowego. Oprócztego w jego skład wchodzą substancje aktywne: tokoferole i sterole, głównie betasitosterol, stigmasterol oraz kampesterol. Surowiec ten chętnie jest wykorzystywany w przemyśle kosmetycznym, ponieważ łatwo rozprowadza się, zmiękcza, nawilża,  regeneruje skórę. Jest on uznawany za doskonały surowiec niepowodujący uczuleń, wykazujący całkowitą biozgodność ze skórą. Zaliczany jest do efektywnych emolientów o temperaturze topnienia (28 – 360C) zbliżonej do temperatury ciała ludzkiego. W preparatach kosmetycznych chętnie stosowany jest w połączeniu z lanoliną. Oba te układy wykazują bowiem działanie synergiczne. Masło znosi lepkość lanoliny, natomiast wosk owczy zwiększa zdolność jego penetracji.Tłuszcz kakaowy znajduje zastosowanie w wielu formulacjach, między innymi w lotionach i kremach w ilości 3-5%, balsamach powyżej 5%, w mydłach 3–6%, środkach kondycjonujących do włosów 2-5%. Można go znaleźć także w segmencie kosmetyki kolorowej: pomadkach, pudrach, fluidach, różach.

Czekolada
    Swoje miejsce w recepturach preparatów kosmetycznych znalazła także czekolada. W przemyśle spożywczym wyroby czekoladowe znane są od dawna, pierwsze zostały wyprodukowane w 1674 roku w Hiszpanii. Początkowo były to tzw. hiszpańskie rolki, czyli czekoladowe wałki. Czekolada w postaci tabliczki pojawiła się dopiero na początku XIX wieku w Szwajcarii. Podobnie jak ziarno kakaowe zawiera ona cały szereg cennych dla organizmu ludzkiego substancji, między innymi polifenoli, głównie flawonoidów i kwasów fenolowych, które charakteryzują się silnym działaniem antyoksydacyjnym. Obecne  w czekoladzie fenyloetyloamina i tyramina zaliczane są do substancji neuromodelujących, zwiększających produkcję hormonów szczęścia – endorfin, które relaksują i poprawiają nastrój. Ich obecność powoduje, że coraz częściej znajduje ona zastosowanie w zabiegach wyszczuplająco-relaksujących. Zawarte składniki aktywne powodują redukcję tkanki tłuszczowej i cellulitu. Bardzo często wykonywany zabieg określa się mianem czekoladowego, ale należy zdawaćsobie sprawę z tego, że stanowi ona tylko część tego preparatu. Zawartość miazgi kakaowej w czekoladzie kosmetycznej wynosi około 50%. W jej skład wchodzą także różnorodne tłuszcze, między innymi oleje: migdałowy, winogronowy czy też z oliwek. Masa czekoladowa jest bardzo dobrym nośnikiem innych cennych kosmetycznie substancji. Najczęściej wprowadza się do niej wiele substancji, które współdziałają z nią synergicznie. Należą do nich kofeina, algi, owoce jałowca, miód. Zabiegi czekoladowe wpływają korzystnie na skórę, wygładzają ją, niwelują tkankę tłuszczową. Poza tym działają odżywczo i detoksykują organizm. Skóra po zastosowaniu zabiegów czekoladowych staje się jędrna, elastyczna, gładka, nabiera ładnego kolorytu.
    Na półkach sklepowych możemy znaleźć ujędrniające balsamy do ciała z wyciągiem z kakaowca, czekoladowe żele pod prysznic i płyny do kąpieli, wyszczuplające olejki do ciała z wyciągiem kakaowca, kremy czekoladowe do pielęgnacji twarzy.  W ofercie tej pojawia się nawet jadalny puder do twarzy i ciała o zapachu i smaku czekolady. Masa czekoladowa bywa również składnikiem wosków depilujących.

Cukier
    W produktach kosmetycznych wykorzystywany jest także cukier, który przez długi okres czasu znajdował zastosowanie jako składnik mydeł transparentnych. Obecnie coraz częściej pojawia się w innych recepturach, między innymi różnorodnych peelingów. W sanskrycie cukier określano mianem siakkar lub sarkar, czyli piasek, żwir. Nie dziwi zatem fakt, iż pełni on funkcję doskonałego środka ściernego. Szczególnie chętnie, w tego typu kosmetykach, wykorzystywany jest brązowy cukier trzcinowy. Do przygotowania peelingów można używać zarówno surowca grubo-, jak i drobnoziarnistego. Ten ostatni zalecany jest dla osób o delikatnej skórze ze skłonnością do pękających naczynek.
    Cukier dokładnie oczyszcza skórę, usuwamartwe komórki, nie wywołując podrażnień ani uczuleń. Jest on łatwy i przyjemny w użyciu, rozpuszcza się w trakcie wykonywania zabiegu masażu pod prysznicem. Peeling cukrowy stosowany w połączeniu z olejami roślinnymi i innymi substancjami biologicznie aktywnymi nie tylko efektywnie złuszcza naskórek, ale przy odpowiednio dobranych składnikach również go odżywia. Prowadzony przy jego pomocy masaż pobudza krążenie krwi, dotlenia  skórę. Zastosowane po zabiegu kosmetyki bardzo dobrze się wchłaniają. Z tego też powodu peelingi tego typu powinno stosować się regularnie, przynajmniej raz w tygodniu. Szczególnie są one przydatne w przypadku mocno przesuszonych partii ciała, takich jak łokcie, pięty czy kolana. Skóra po ich zastosowaniu staje się bardziej gładka, sprężysta, lepiej napięta.
    Cukier może być także skutecznym czynnikiem używanym do depilacji. Jest on między innymi istotnym składnikiem popularnych past cukrowych, które wykorzystywane są od stuleci, a ich stosowanie wywodzi się z tradycji arabskiej. Do dziś większość kobiet ze świata islamu chętnie je wykorzystuje, ponieważ są łatwe do przygotowania i zastosowania także w warunkach domowych. Składniki pasty cukrowej można znaleźć praktycznie w każdej kuchni. Jej podstawę najczęściej stanowią dobrane w odpowiednich proporcjach: cukier, miód, cytryna i woda. Ponieważ cukier nie narusza naskórka, wykorzystanie go jest bardziej przyjazne skórze niż depilacja przy użyciu wosku. Zabieg jest praktycznie bezbolesny, ponieważ pastę usuwa się zgodnie z kierunkiem wzrostu włosa. Nie przyczynia się do łamania włókna włosowego w mieszku, dzięki czemu nie powoduje jego wrastania. Z tych też powodów pasta cukrowa polecana jest do stosowania w przypadku skóry  i miejsc wyjątkowo wrażliwych.
    Oprócz omówionych surowców spożywczych: miodu, mleka, kawy, herbaty, kakao, cukru w preparatach kosmetycznych, pojawiają się także inne składniki, takie jak: grzyby, wanilia, syrop klonowy czy też imbir. Ich oferta jest systematycznie poszerzana, co świadczy o dużym zainteresowaniu tego typu komponentami.

Literatura
1. Jaroszewska B., "Kosmetyka dawniej i dziś", Atena, Warszawa 2005.
2. De San Vicente M., Eur. Pat. Appl. EP 1582200, 2005.
3. Macleod M., Ford Flavours, 1982.
4. A. Żuk, Shape, 1, 70, 2004.
5. Rice-Evans C. A., Free Radical Biology and Medicine, 20, 933, 1996.
6. Les Nouvelles esthetiques – edycja polska, 32, 38, 2003.
7. Clarke R. J., Macrae R., Coffe, EASP, London, 1985.
8. Materiały firmy Crodarom.
9. Imbert I., Personal Care, 9, 79-85, 2008.
10. Hansen K. S., Eur. Pat. Appl. EP 1298210 A1 2 Apr 2003.
11. Wiegmann A., Salon i Elegancja, Kosmetik international, 1, 10, 2005.
12. Pepe R. C., J. A. Wenninger, International Cosmetic Ingredient Dictionary and Handbook, Washington, D.C., 2002.FRTG34.
13. Jari A., Lipid Technology, 16(9), 202, 2004.
14. Jeanmaire C., Personal Care, 9, 45-49, 2010.

Autor: dr inż. Magdalena Sikora

Artykuł został opublikowany w magazynie "Przemysł Kosmetyczny" nr 2/2010
 

źródło fot.: www.sxc.hu