Wraz z postępującym procesem globalizacji, rozwojem masowej produkcji i narastającą konkurencją obserwujemy wzrastający przepływ towarów i usług zarówno na rynkach lokalnych, jak i w obrocie międzynarodowym. Towarzyszy temu gwałtowny rozwój techniki, ciągły, coraz łatwiejszy przepływ informacji oraz wymiana wiedzy na skalę globalną.
Na polskim rynku kosmetycznym obecnych jest co najmniej kilkadziesiąt dobrze rozpoznawalnych firm oferujących produkty kosmetyczne. Coraz większe znaczenie w ich rozwoju i utrzymaniu dobrej kondycji gospodarczej odgrywa zastosowanie w wytwarzanych przez nie produktach innowacyjnych rozwiązań opartych na wiedzy naukowej, co z kolei przyczynia się do wzrostu znaczenia praw własności intelektualnej.

Znaczenie „prawo własności intelektualnej”
      Terminem „prawo własności intelektualnej” określamy dział prawa, który chroni wszelkiego rodzaju dobra niematerialne. Są to przedmioty chronione przez prawo autorskie, takie jak: utwory literackie, plastyczne, graficzne, filmy, utwory muzyczne, programy komputerowe. Prawa autorskie powstają bez potrzeby spełnienia jakiejkolwiek formalności czy rejestracji. Są to prawa powstające samoistnie, dla których warunkiem uzyskania ochrony jest „ustalenie” utworu w postaci umożliwiającej percepcję innych osób. Do praw własności intelektualnej zalicza się również ochronę tajemnicy przedsiębiorstwa. Przez tajemnicę przedsiębiorstwa rozumie się niepodane do wiadomości publicznej informacje techniczne, technologiczne i organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje posiadające wartość gospodarczą, co do których przedsiębiorca podjął niezbędne działania w celu zachowania ich poufności. Ochronę tych praw w Polsce zapewnia ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Ochrona praw na dobrach niematerialnych ma szczególne znaczenie w branży kosmetycznej, w której przedsiębiorcy ponoszą istotne nakłady na tworzenie nowych i innowacyjnych produktów, a także na promocję i budowę własnej marki. Stąd dla rozwoju i wzrostu wartości firm kosmetycznych bardzo duże znaczenie mają chronione prawnie przedmioty własności przemysłowej, takie jak: patenty, wzory użytkowe, wzory przemysłowe oraz znaki towarowe.
       W opracowaniach ekonomicznych szacuje się, że w trakcie fuzji i przejęć około 80% wartości firm kosmetycznych stanowią aktywa niematerialne. Dobrym przykładem rzeczywistego znaczenia i dużej wartości niematerialnychskładników przedsiębiorstwa z polskiego rynku branży kosmetycznej jest sprzedaż znaku „Kolastyna” przez będącą w stanie upadłości giełdową spółkę o takiej samej nazwie. Sprzedaż znaku towarowego za cenę kilkunastu milionów złotych pozwoliła spółce na kontynuację działalności i sprzedaż produktów pod innymi należącymi do niej markami, m.in. „Miraculum”.

Patenty na wynalazki i prawa ochronne dla wzorów użytkowych
       Patent to rodzaj społecznego kontraktu, czasowy monopol udzielany w zamian za ujawnienie wynalazku, które to ujawnienie po wygaśnięciu patentu pozwoli innym podmiotom korzystać z rozwiązania.
We wszystkich stosowanych obecnie procedurach uzyskiwania patentu ujawnienie istoty zgłoszonego rozwiązania następuje przez publikację zgłoszenia po 18 miesiącach od daty zgłoszenia lub od daty pierwszeństwa. Od tego momentu każdy może się zapoznać z wiedzą, na czym polega i jak funkcjonuje dane rozwiązanie. Ujawnienie jest korzystne gospodarczo dla całej społeczności. Stymulując dalsze prace badawcze, przyczynia się do wzrostu innowacyjności oraz rozwoju gospodarczego.
Przez uzyskanie patentu nabywa się prawo wyłącznego korzystania z wynalazku w sposób zarobkowy lub zawodowy na obszarze kraju, w którym patent obowiązuje. Posiadacz patentu może zakazać innym podmiotom wytwarzania, używania, oferowania, wprowadzania do obrotu lub importowania produktów będących przedmiotem wynalazku lub wytworzonych sposobem według wynalazku; może również zakazać stosowania sposobu będącego przedmiotem wynalazku. Podkreślić należy, że zakazać można jedynie stosowania wynalazku w celach zawodowych lub zarobkowych, nie można natomiast zakazać prowadzenia  badań naukowych czy też ulepszania takiego rozwiązania.
Naruszenie praw wyłącznych z patentu skutkuje konsekwencjami dla podmiotu naruszającego. Uprawniony z patentu, którego patent został naruszony lub inna osoba, której ustawa na to zezwala, może żądać od naruszającego zaniechania naruszania, wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści czy też naprawienia wyrządzonej szkody.
      Prawo patentowe nie zawiera ogólnej definicji wynalazku, precyzuje jednak warunki, jakie dane rozwiązanie musi spełniać dla uzyskania zdolności patentowej. Wymagania stawiane zdolności patentowej są podobne w większości rozwiniętych krajów. Aby można było uzyskać patent, wynalazek powinien spełniać następujące kryteria:
• musi być nowy; wynalazek uważa się za nowy, jeśli nie jest on częścią stanu techniki, czyli nie jest częścią wcześniejszej publicznie dostępnej wiedzy;
• posiada poziom wynalazczy, tj. wynalazek nie wynika w sposób oczywisty dla znawcy z aktualnego stanu techniki, tj. nie może być oczywisty dla osoby biegłej w danej dziedzinie;
• musi być stosowalny przemysłowo; za takie uznane będzie rozwiązanie, które może być wykorzystywane w działalności przemysłowej lub w rolnictwie.
Należy jednak mieć na uwadze, że nie na wszystkie rozwiązania spełniające powyższe kryteria można uzyskać patent, gdyż obowiązują tu pewne wykluczenia dotyczące m.in. odkryć, sposobów przedstawiania informacji, działalności gospodarczej i umysłowej, programów komputerowych, sposobów leczenia ludzi i zwierząt itd., które szczegółowo wymienione są w odpowiednich aktach prawnych.

Gwarantowany przez patent monopol na wykorzystanie przedmiotu wynalazku jest ograniczony terytorialnie oraz czasowo i wynosi zwykle 20 lat od daty dokonania zgłoszenia wynalazku. Należy jednak pamiętać, że po uzyskaniu patentu prawo to będzie obowiązywać jedynie pod warunkiem wnoszenia przez uprawnionego opłat związanych z utrzymaniem patentu w mocy. Oznacza to w praktyce, że duża liczba patentów przestaje obowiązywać przed upływem 20 lat, po zaniechaniu wnoszenia opłat urzędowych za ochronę. W takich przypadkach zawarte w nich rozwiązania wchodzą do domeny publicznej wcześniej mogą być wykorzystywane bez ograniczeń przez inne podmioty.

Uzyskać patent
      Zgłoszenie wynalazku i uzyskany patent, jak też inne prawa własności przemysłowej, są zbywalnymi prawami wyłącznymi i podlegają dziedziczeniu. Oznacza to możliwość dalszego obrotu prawami na podobnej zasadzie, jak rzeczami materialnymi. Przykładowo, jeżeli jesteśmy posiadaczami patentu i nie jesteśmy zainteresowani jego wdrożeniem do produkcji (np. ze względu na duże nakłady na jej uruchomienie), możemy  sprzedać patent lub udzielić licencji na korzystanie z wynalazku. Podobnie w sytuacji, gdy chroniony produkt okazał się być przebojem rynkowym i nie jesteśmy w stanie w krótkim czasie zaspokoić popytu na niego, istnieje możliwość udzielenia licencji na jego wytwarzanie innym podmiotom. Licencja często związana jest z doradztwem w obszarze wdrożenia wynalazku, co jest potencjalnie dodatkowym źródłem dochodu dla właściciela patentu.
W systemach prawnych istnieje kilka wzajemnie przenikających i uzupełniających się sposobów umożliwiających uzyskanie ochrony patentowej na terytorium docelowego kraju lub regionu. Dużym ułatwieniem dla zgłaszających jest możliwość skorzystania z pierwszeństwa konwencyjnego, czyli złożenie pełnego zgłoszenia w ciągu 12 miesięcy od dnia najwcześniejszego zgłoszenia przy zachowaniu daty tego zgłoszenia.
       Pierwszym sposobem uzyskania ochrony patentowej jest wykorzystanie procedury krajowej w postępowaniu toczącym się przed urzędem patentowym danego kraju.
Możliwe jest również skorzystanie z międzynarodowego zgłoszenia wynalazku  w tzw. procedurze PCT w oparciu o przepisy Układu o Współpracy Patentowej. System PCT jest szczególnie korzystny, gdyż umożliwia uzyskanie ochrony w większości krajów świata, wychodząc od jednego zgłoszenia, które później przekształcane jest w zgłoszenia krajowe i regionalne. Jednak jego podstawową zaletą jest odsunięcie w czasie konieczności ponoszenia dużych nakładów finansowych związanych z prowadzeniem postępowania, co umożliwia realną ocenę wartości danego projektu jeszcze przed ich poniesieniem.
Inną możliwością jest zgłoszenie i uzyskanie patentu w systemie regionalnym. Przykładowo, polscy przedsiębiorcy mogą się ubiegać o uzyskanie ochrony przyznawanej przez Europejski Urząd Patentowy w państwach będących stroną konwencji o patencie europejskim. W tym przypadku procedura zgłoszenia i postępowanie toczy się przed jednym organem administracyjnym, lecz umożliwia uzyskanie patentu we wszystkich państwach będących stronami konwencji.
Na mniej złożone, użyteczne rozwiązania techniczne w wielu krajach można uzyskać tzw. „mały patent”, czyli ochronę wzoru użytkowego. Wzorem użytkowym  jest nowe i użyteczne rozwiązanie o charakterze technicznym, dotyczące kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci. W odróżnieniu od patentu rozwiązanie chronione przez wzór użytkowy może być oczywiste. Udzielana ochrona jest krótsza, niż w przypadku patentu, w Polsce wynosi 10 lat. Pozostałe prawa wyłączne, dotyczące możliwości korzystania z wzoru użytkowego, są takie same, jak w przypadku patentów. Zgłaszane do ochrony w branży kosmetycznej wzory użytkowe dotyczą najczęściej technicznych aspektów budowy pojemników i dozowników na kosmetyki.

W działalności firm kosmetycznych najczęściej wykorzystywanym narzędziem z zakresu prawa własności intelektualnej są znaki towarowe i usługowe.

       Wieloletni monopol rynkowy pozwala na uzyskanie przewagi konkurencyjnej, ale to od indywidualnej decyzji przedsiębiorcy zależeć będzie, czy swoje innowacyjne rozwiązania będzie chronić za pomocą praw z patentu czy wzoru użytkowego, czy też zdecyduje się na ochronę polegającą na nieujawnianiu jego istoty nikomu spoza swojego przedsiębiorstwa. Należy jednak mieć na uwadze, że zachowanie wynalazku w tajemnicy nie należy do łatwych zadań. Szczególnie trudne jest zachowanie tajemnicy, gdy konkurencja może w łatwy sposób rozszyfrować, na czym polega wynalazek, analizując wprowadzone do obrotu towary.

Znaki towarowe i usługowe oraz wzory przemysłowe
       Z blisko 10-letnich doświadczeń kancelarii WTS wynika, że w działalności firm kosmetycznych najczęściej wykorzystywanym narzędziem z zakresu prawa własności intelektualnej są znaki towarowe i usługowe.
Znaki towarowe spełniają trzy podstawowe funkcje: oznaczenia pochodzenia, jakościową i reklamową. Zgodnie z definicją przedstawioną w ustawie, znakiem towarowym może być każde oznaczenie, które można przedstawić w sposób graficzny i które posiada charakter odróżniający, o ile oznaczenie takie nadaje się do odróżnienia towarów lub usług jednego przedsiębiorstwa od towarów lub usług innego przedsiębiorstwa.
     Znakiem towarowym mogą więc być określone wyrazy (np. „OCEANIC”, „GARNIER”), zdania lub slogany (np. „Jest w Tobie piękno....wystarczy je wydobyć”), rysunek lub ornament (najczęściej stosowane w oznaczeniach, w których występują zarówno elementy słowne, jak i graficzne), kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna, w tym forma towaru  lub opakowania, a także melodia lub inny sygnał dźwiękowy.
      Znak towarowy lub usługowy może wyglądać identycznie jak logo przedsiębiorstwa lub podstawowy element słowny występujący w jego nazwie. Należy jednak mieć na uwadze, że o ile nazwa lub logo przedsiębiorstwa należą do oznaczeń samego przedsiębiorstwa, o tyle znaki towarowe bądź usługowe stanowią oznaczenia towarów lub usług. Znak towarowy stanowi więc osobne w stosunku do nazwy i logo oznaczenie, pełniąc w obrocie gospodarczym odmienną funkcję.
Zgłaszając do ochrony znak towarowy, należy wskazać towary i usługi, w odniesieniu do których udzielona ma zostać jego ochrona. Oznacza to, że ochrona znaku towarowego nie jest uniwersalna, gdyż inne podmioty mogą używać takiego samego znaku dla towarów i usług niezastrzeżonych do ochrony, a nawet ubiegać się o uzyskanie w odniesieniu do tych towarów i usług prawa ochronnego na taki sam znak. Podobnie jak w przypadku innych praw własności przemysłowej, prawo ochronne na znak towarowy jest prawem terytorialnym. Jest udzielane na 10-letnie okresy ochronne, które mogą być wielokrotnie przedłużane.
       Chcąc zarejestrować znak towarowy za granicą, możemy skorzystać zarówno z rejestracji krajowej, jak i z międzynarodowej w systemie madryckim w WIPO (Światowa Organizacja Własności Intelektualnej w Genewie) lub z rejestracji wspólnotowej w OHIM (Urząd Harmonizacji Rynku Wewnętrznego w Alicante). Rejestracja w OHIM jest szczególnie ciekawą możliwością, gdyż umożliwia uzyskanie jednolitej ochrony Znaku Towarowego Wspólnoty na całym terytorium Unii Europejskiej, traktowanej jako tzw. rynek wewnętrzny.
Kolejnym przedmiotem własności przemysłowej, który może być często wykorzystywany w działalności przedsiębiorstw z branży kosmetycznej, jest wzór przemysłowy. Wzór przemysłowy dotyczy nowej i posiadającej indywidualny charakter postaci wytworu lub jego części, która wynika z linii, konturów, kształtów, kolorystyki, struktury lub ornamentacji. Chroniony jest  więc zewnętrzny wygląd produktów, a nie ich cechy techniczne. Najczęściej zgłoszenia od firm kosmetycznych dotyczą kształtu tabletek do zmywarek, zawieszek zapachowych, opakowań, w tym butelek i kartonów, a także logo przedsiębiorstwa traktowanego jako „element zdobniczy”.
     Uzyskiwanie ochrony przez rejestrację wzorów przemysłowych można przeprowadzić w urzędach krajowych, korzystając ze zgłoszenia międzynarodowego w WIPO w systemie haskim, a także przez rejestrację w OHIM. Ta ostatnia możliwość jest szczególnie korzystna dla polskich przedsiębiorców, gdyż w szybkiej, prostej i niedrogiej procedurze uzyskuje się jednolitą ochronę wspólnotowego wzoru przemysłowego skuteczną we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Na wzór przemysłowy udziela się prawa z rejestracji na okres 25 lat liczony od daty zgłoszenia i podzielony na pięcioletnie okresy ochronne.
Podobnie jak przy patentach, prawa do znaku towarowego i wzoru przemysłowego uprawniają ich właścicieli do wyłącznego korzystania z nich w sposób zarobkowy lub zawodowy na określonym terytorium.
Z omówionymi powyżej prawami własności przemysłowej przedsiębiorcy na  rynku produktów kosmetycznych spotykają się, prowadząc swoją codzienną działalność gospodarczą. Produkty kosmetyczne stały się więc nośnikami praw wyłącznych dotyczących wysoko rozwiniętych innowacyjnych technologii oraz oznaczeń odróżniających, stosowanych na tych produktach.
      Wśród wielu czynników decydujących o sukcesie gospodarczym przedsiębiorstwa coraz częściej kluczowym staje się wykorzystanie praw wyłącznych. Udzielone prawa na rozwiązania innowacyjne czy prawa chroniące oznaczenia pozwalają osiągnąć przewagę nad konkurencją. Warto przy tym pamiętać, że ważne jest nie tylko zabezpieczenie własnych pomysłów przed konkurencją, ale również unikanie naruszania praw innych podmiotów. Stąd, przed podjęciem inwestycji w nowe technologie lub nową markę, należy sprawdzać, czy planowane działania nie naruszą praw wyłącznych należących do osób trzecich.

Autor: dr Anna Grzelak, rzecznik patentowy, partner w kancelarii WTS Rzecznicy Patentowi

Artykuł został opublikowany w magazynie "Przemysł Kosmetyczny" nr 2/2010

źródło fot.: www.sxc.hu